بیماری قند^[۲]، مرض قند یا دیابت شیرین(به انگلیسی: Diabetes mellitus) یک اختلال مزمن متابولیک یا سوخت و سازی در بدن است که سرعت و توانایی بدن در استفاده و سوخت و ساز کامل قندها کاهش می‌یابد. از این‌رو میزان قند خون افزایش می‌یابد. در تعریف سازمان بهداشت جهانی٬ دیابت یک بیماری است که در آن بدن یا دچار کمبود انسولین است یا انسولین تولیدی را به درستی مصرف نمی‌کند. انسولین یک هورمون است که برای تبدیل قند و نشاسته و کربوهیدرات به انرژی مورد نیاز در سلول‌های بدن ضروری و مورد نیاز است. عوامل به وجود آورنده دیابت هنوز هم ناشناخته است البته عوامل ژنتیکی و چاقی و کم‌تحرکی نقش مهمی در ابتلای فرد به دیابت دارند. طبق نظر سازمان جهانی دیابت اندازه‌گیری قند خون جهت غربالگری توصیه می‌شود.

در خون قندهای مختلف وجود دارند که همه آنها را تحت عنوان کربوهیدراتها می‌نامند. از این اینها قنداهای کربنی گلوکز را به علت تشکیل بخش اعظم این کربوهیدرات و اینکه همه این کربوهیدراتها در آخر به این قند تبدیل می‌شوند به عنوان قند خون تعریف می‌کنند.

مفاهیم کلی

در شرایط طبیعی غلظت گلوکز خون در محدوده باریکی ، معمولا بین 90 - 80 میلیگرم در دسی لیتر هر روز صبح قبل از صرف صبحانه در شخص ناشتا کنترل می‌شود. این غلظت در حدود ساعت اول بعد از صرف یک وعده غذا به 140 - 120 میلیگرم در دسی لیتر خون افزایش می‌یابد. اما سیستمهای فیدبکی برای کنترل گلوگز خون غلظت گلوکز را به سرعت (معمولا در ظرف 2 ساعت بعد از آخرین جذب کربوهیدراتها) به حد طبیعی باز می‌گردانند. بر عکس ، در حالت بی‌غذایی ، بوسیله گلوکونئوژنز در کبد گلوکز مورد نیاز برای حفظ غلظت گلوکز در حد ناشتا را تامین می‌کند. این مقادیر برای بیماران دیابتی قدری بالاتر است.

کنترل سطح قند خون

1. کبد به عنوان یک سیستم بافری مهم برای گلوکز خون عمل می‌کند به این معنی که هنگامی که گلوکز خون به دنبال صرف یک وعده غذا تا غلظت زیادی بالا می‌رود میزان ترشح انسولین نیز افزایش می‌یابد و در حدود 3/2 گلوکز جذب شده از روده بلافاصله به گلیکوژن تبدیل شده و در کبد ذخیره می‌شود. در طی ساعات بعد که غلظت گلوکز خون و نیز در این ترشح انسولین کاهش می‌یابد، کبد گلیکوژن را تجزیه و به گلوکز تبدیل می‌کند. این تنظیم در بیماران با اختلالات کبدی تقریبا غیر ممکن است.
   
2. علاوه بر انسولین ، گلوکاگون نیز در تنظیم مقدار قند خون دخیل است. این هورمون بر عکس انسولین کار می‌کند. بطوری که با کاهش گلوکز خون ترشح گلوکاگون افزایش می‌یابد و برعکس انسولین ، موجب تجزیه گلیکوژن و به سطح نرمال رساندن غلظت گلوکز می‌شود.
   
3. یک اثر مستقیم کاهش غلظت گلوکز خون تحریک غده هیپوتالاموس و سیستم عصبی سمپاتیک می‌باشد که موجب ترشح اپی نفرین از غدد فوق کلیوی می‌گردد. اپی نفرین بر روی کبد اثر کرده و موجب آزاد سازی گلوکز می‌شود.
   
4. دو هورمون رشد و کورتیزول نیز در این تنظیم موثرند چرا که مقدار مصرف را بوسیله قسمت اعظم سلولهای بدن کاهش می‌دهند و بجای آن ، گلوکز را به چربی تبدیل می‌کنند.

اهمیت کنترل سطح قند خون

چرا حفظ یک غلظت ثابت گلوکز ، اهمیت دارد در حالی که بیشتر بافتها می‌توانند در غیاب گلوکز از چربیها و پروتئینها استفاده کنند؟ پاسخ این است که گلوکز تنها ماده غذایی است که بوسیله مغز ، شبکیه ، اپی‌تلیوم زایای غدد جنسی استفاده می‌شود و بنابراین حفظ غلظت گلوکز خون ، ضروری می‌باشد. به خاطر همین قسمت اعظم گلوکزی که در مرحله بین غذاها از طریق گلوکونئوژنز (ساخت گلوکز از مواد دیگری مثل پروتئینها و چربیها) تشکیل می‌شود.

اهمیت بالا نرفتن سطح گلوکز خون

• گلوکز مقدار زیادی فشار اسمزی در مایع خارج سلولی اعمال می‌کند اگر مقدارش افزایش یابد فشار اسمزی خارج سلول هم افزایش می‌یابد و همین موجب بهم خوردن قدرت ترابری غشای سیتوپلاسمی گردیده و همین خود به نتایج ناخوشایندی چون ادم ، از دست دادن آب سلول و ... می‌گردد.
  
• گلوکز زیادی از طریق ادرار دفع می‌گردد و همراه این مایعات و الکترولیتهای بدن نیز تخلیه می‌شود.
  
• افزایش دراز مدت سطح گلوکز خون ، موجب آسیب بسیاری از بافتها و بویژه رگهای خونی آنها می‌گردد و همین ممکن است به نتایجی چون حمله قلبی ، سکته مغزی ، بیماریهای کلیوی گردد.

دیابت اولین بیماری حاصل سم خوردگی سطح نرمال غلظت گلوکز

دیابت قندی ، یک سندرم اختلال متابولیسم کربوهیدرات ، چربی و پروتئین است که توسط یا فقدان ترشح انسولین یا کاهش حساسیت بافتها به انسولین بوجود می‌آید. به دو نوع دیده می شود: وابسته به انسولین که بر اثر فقدان انسولین می‌باشد و غیر وابسته به انسولین ، بر اثر کاهش حساسیت بافتهای هدف به انسولین بوجود می‌آید. به این دومی ، مقاوم به انسولین هم می‌گویند.

این بیماری سوخت و ساز گلوکز را در همه انواع سلولها به غیر از سلولهای مغز را دگرگون می‌کند. از علایم دیابت به موارد مقابل می‌توان اشاره کرد: تشنگی بیش از حد ، ادرار کردن زیاد ، خارش بدن ، خستگی ، گزگز دستها و پاها ، کاهش وزن و ایجاد زخمهایی در پاها که به راحتی التیام نمی‌پذیرند. اما در نوع دوم (مقاوم به انسولین) چاقی دیده می‌شود و بنابراین اینها نیاز به رژیم غذایی مناسبی دارند.

هیپوگلیسمی یا شوک انسولین

افراد دیابتی که جهت درمان و کنترل بیماری خود از قرصهای پایین آورنده قند استفاده می‌کنند در بعضی مواقع خونشان بطور غیر عادی کاهش می‌یابد. این حالت ممکن است در عدم مصرف قرص هم دیده شود. در این حالت مقدار قند خون به پایین‌تر از 60 میلیگرم نزول می‌کند. شایع‌ترین علت ، بی‌نظمی در ساعات غذا یا فراموش کردن یکی از نوبتهای غذایی است. چرا که باید بین برنامه غذایی ، انسولین موجود و ورزش تعادل باشد. ممکن است کاهش قند خون به دلیل کاهش وزن باشد چرا که با کاهش وزن ، مقاومت انسولینی هم کاهش و همین موجب کاهش قند خون می‌گردد.

از علایم کاهش قند خون می‌توان به موارد زیر اشاره کرد: گرسنگی ، لرز ، عصبانیت ، تعریق ، سرگیجه ، ضعف ، تحریک پذیری و تپش قلب و در موارد حادتر فریاد کشیدن، چشم ، خواب آلودگی ، سردرگمی ، عدم تعادل در راه رفتن، تاری دید و سر درد. در این مواقع از غذاهای نشاسته‌ای سریع‌الاثر مثل چند حبه قند ، دو یا سه قاشق مرباخوری شکر ، آب پرتقال (نصف لیوان) ، چند تکه میوه خشک شده ، محلول رقیق قندی و شربتها ، باید استفاده کرد.

نقش هموگلوبین در تعیین سطح خون

گلوکز 6- فسفات و سایر قندها به صورت برگشت پذیری با هموگلوبین واکنش نشان می‌دهند بنابراین می‌توان گفت مقدار ساخت گلبول قرمز و نیز سطح قند خون باهم متناسب است. به خاطر همین ، افراد دیابتی در مقایسه با افراد سالم ، مقدار بالایی از هموگلوبین (از نوع A_1c) را دارند. بنابراین اندازه‌گیری سطح هموگلوبین هر چند هفته یکبار می‌تواند در تعیین اینکه آیا سطح گلوکز بیماران دیابتی به حد کافی کنترل شده است یا نه؟ بسیار مفید باشد.

مقدار گلوکز و روابط با دیگر ترکیبات بدن

میزان انرژی مورد نیاز در طول 24 ساعت از 1600 کیلوکالری در حالت استراحت تا 6000 کیلوکالری بسته به شدت فعالیت تغییر می‌کند. و مقدار ذخایر سوختی یک فرد 70 کیلویی ، معادل 1600 کیلوکالری گلیکوژن ، 24000 کیلو کالری از پروتئین ، 35000 کیلو کالری تری اسیل گلیسرول می‌باشد. بنابراین ، مقدار مواد سوختی این فرد ، نیازهایش را برای 1 الی 3 ماه گرسنگی تامین می‌کند. اما ذخایر گلوسیدی بدن ، در عرض یک روز به مصرف می‌رسد.

و سریعا مقدارش افت پیدا کرده و نیاز به تامین مجدد دارد. اسیدهای چرب نمی‌توانند به گلوکز تبدیل شوند البته قسمت گلیسرول ساختمان تری اسیل گلیسرولها ، می‌تواند به گلوکز تبدیل گردد، اما مقدار گلیسرول کم است یک منبع عمده دیگر برای گلوکز ، اسیدهای آمینه است که از تجزیه پروتئینها مشتق می‌گردد. در طول گرسنگی ، عضله ، بزرگترین منبع اسیدهای آمینه بشمار می‌رود.

چشم انداز بحث

با در نظر تغذیه و ورزشهای منظم ، احتمال یک سری از اختلالات قند خون که با زمینه ارثی می‌باشند وجود دارد. بنابراین برای پیشگیری ، رعایت کلیه موارد (ژنتیکی و محیطی) ضروری می‌باشد. امروزه با روشهای مهندسی ژنتیک ، توانسته‌اند راه حلهایی برای حل دیابت با زمینه ارثی ، فراهم نمایند.

لطفاً به فارسي جستجو كنيد.

بيماري هاي غدد و متابوليسم »» دیابت

قرص‏هاي خوراكي پايين آورنده قند خون
مرکز تحقیقات غدد و متابولیسم

ديابت چيست و انواع آن كدام است؟ديابت يا بيماري قند به علت ناتواني بدن در توليد يا مصرف انسولين پديد مي آيد. انسولين ماده اي است كه در بدن توسط لوزالمعده توليد مي گردد و باعث مي شود قند يا به عبارتي مهمترين منبع انرژي بدن مورد استفاده قرار گيرد.
ديابت به دو شكل عمده بروز مي كند:
 ديابت نوع 1 كه فرد مبتلا به آن لازم است جهت ادامه حيات خود، انسولين تزريق نمايد و معمولاٌ در كودكان و نوجوانان پديد مي آيد.
 ديابت نوع 2 كه معمولاٌ در افراد بالاي 40 سال ديده مي شود و با رژيم غذايي، فعاليت بدني و قرص هاي خوراكي پايين آورنده قند خون يا گاهي تزريق انسولين، قابل كنترل است.
در ديابت نوع 2 چه اتفاقي رخ مي‏دهد؟ در فرد مبتلا به اين نوع ديابت، سلول هاي بدن حساسيت لازم نسبت به هورمون انسولين را ندارند و پس از مدتي لوزالمعده نيز در توليد انسولين به مقدار كافي، مشكل پيدا مي كند. بدون وجود حساسيت لازم به انسولين يا در صورت كمبود ترشح انسولين، بدن نمي تواند قند موجود در خون را به داخل سلول حركت دهد؛ بنابراين قند خون بالا مي رود و افزايش قند خون سبب پيدايش مشكلاتي در فرد مبتلا مي گردد.
علامت‏ها و نشانه‏هاي ديابت نوع 2 چيست؟ اين نوع ديابت معولاٌ به آهستگي پيشرفت مي كند. علامت هاي اصلي آن پرادراري، تشنگي بيش از حد، كاهش وزن قابل توجه، افزايش اشتها و خستگي زودرس و شديد است. علامت‏ها و نشانه‏هاي ديگر عبارتند از:
• عفونت‏هاي مكرر دهان، پوست، ناحيه تناسلي يا مثانه
• تاري ديد
• سوزش و گزگز انگشتان دست يا پاها
• خشكي و خارش پوست
اين علامت ها ممكن است خفيف باشند به طوري كه فرد متوجه آنها نگردد. در سالمندان گاهي اين علامت ها فقط به سن بالا نسبت داده مي شود و تشخيص ديابت به تأخير مي افتد. نكته مهم اين كه بيش از نيمي از مبتلايان به ديابت از بيماري خود بي خبرند!
چه زماني به مصرف قرص نياز است؟ رعايت رژيم غذايي و كاهش وزن و همچنين انجام فعاليت بدني اساسي ترين اصول درمان در بيماران ديابتي نوع 2 هستند و در صورتي كه قند خون پس چند هفته كنترل نشود، نياز به درمان با قرص هاي خوراكي پديد مي آيد. به خاطر داشته باشيد كه مصرف قرص به هيچ عنوان جاي رژيم غذايي را نمي‏گيرد و شما با وجود مصرف قرص همچنان به يك رژيم غذايي خوب و فعاليت بدني منظم نياز داريد.
قرص‏هاي خوراكي پايين آورنده قند خون چند نوع است؟ قرص‏هايي كه به طور معمول براي درمان ديابت مورد استفاده قرار مي‏گيرد، عبارتند از:
1. گلي بن كلاميد يا گليبوريد كه نام ديگر آن دائونيل است. در همين گروه دارويي، از كلرپروپاميد نيز گاهي استفاده مي شود.
2. مِت فورمين
البته به تازگي قرص هاي متعدد ديگري نيز براي درمان ديابت نوع 2 به بازار عرضه شده‏اند كه هنوز استفاده از آنها خيلي رايج نشده است.
 در هر حال شما بايد نام قرص هاي مصرفي خود را بدانيد و اگر به خاطر سپردن آنها برايتان مشكل است نام قرص و تعداد دفعات مصرفي را بر روي يك كارت يادداشت كنيد و همراه خود داشته باشيد.
قرص‏هاي خوراكي چگونه باعث كاهش قند خون مي‏شوند؟ توجه داشته باشيد كه قرص هاي خوراكي همان انسولين نيستند و محتوي انسولين نيز نمي باشند، اين قرص ها در افراد ديابتي كه بدنشان هنوز انسولين مي سازد، مصرف مي شوند و از راه‏هاي زير سبب كاهش غلظت قند خون مي گردند:
1- كمك به بدن براي آزاد شدن بيشتر انسولين در خون
2- تسهيل ورود قند به داخل سلول
3- كاهش ميزان توليد قند در كبد
آيا مصرف قرص‏هاي خوراكي به تنهايي براي كنترل قند خون كافي است؟ قرص‏هاي خوراكي فقط در ديابتي هاي نوع 2 كه قند خونشان با رژيم غذايي و فعاليت بدني كنترل نشده است، مورد استفاده قرار مي گيرند.
 بهترين نتيجه درماني از مصرف قرص هاي خوراكي پايين آورنده قند خون تنها هنگام انجام همزمان فعاليت بدني منظم، رعايت برنامه غذايي صحيح و در صورت لزوم كاهش وزن به دست مي‏آيد. مصرف قرص هاي خوراكي به معني ترك انجام فعاليت بدني منظم و عدم رعايت برنامه غذايي صحيح نيست چرا كه در اين صورت، استفاده از اين قرص‏ها به تنهايي كمك كننده نخواهد بود.
با مصف منظم قرص هاي تجويز شده توسط پزشك و رعايت رژيم غذايي صحيح و ورزش منظم، غلظت قند خون را در حد طبيعي نگه داريد و از پيدايش عوارض افزايش قند خون جلوگيري كنيد.
 آيا قرص‏هاي خوراكي داراي عوارض جانبي هستند؟
 قرص‏هاي خوراكي عوارض جانبي اندكي دارند اما مانند همة داروها بايد با دقت مصرف شوند. پزشك مناسب‏ترين قرص خوراكي را با توجه به شرايط جسمي شما تجويز مي كند اما گاهي اوقات ممكن است با مصرف اين قرص ها مشكلات زير پديد آيد.
• برخي افراد ممكن است با مصرف قرص گلي بن كلاميد دچار بثور پوستي شوند كه باقطع مصرف قرص، اين عارضه از بين خواهد رفت.
• قرص هاي خوراكي ممكن است با داروهاي ديگر تداخل اثر داشته باشند، به طور مثال هنگامي كه اين قرص ها را مصرف مي كنيد از مصرف آسپرين بپرهيزيد و براي تسكين درد از استامينوفن استفاده نماييد. البته در افرادي كه بدليل مشكلات قلبي آسپرين مصرف مي كنند، ميزان آسپرين مصرفي روزانه براي آنها مشكلي ايجاد نخواهد كرد.
• گلي بن كلاميد مي تواند در برخي افراد باعث كاهش شديد غلظت قند خون شود بنابراين با مصرف اين دارو بايد برنامه غذايي را به درستي رعايت نماييد.
• با شروع مصرف مت فورمين ممكن است مشكلات گوارشي مانند تهوع و اسهال رخ دهد كه معمولاٌ ظرف چند روز از بين مي روند براي جلوگيري از ايجاد حالت تهوع، بهتر است اين قرص همراه با غذا يا پس از غذا استفاده شود.
افراد ديابتي كه قرص مت فورمين مصرف مي كنند بايد به طور سالانه از نظر وضعيت كبد و كليه‏ها بررسي شوند.
قرص خوراكي را در چه زماني از روز بايد مصرف كرد؟
 به دليل تقاوت اثر قرص گلي بن كلاميد و مت فورمين، بهتر است گلي بن كلاميد نيم ساعت پيش از مصرف غذا مصرف گردد و قرص مت فورمين براي كاهش عوارض گوارشي مثل تهوع، همراه با غذا يا بلافاصله پس از آن خورده شود.
تا چه زماني بايد از قرص هاي خوراكي پايين آورنده قند خون استفاده كرد؟
 اين قرص ها باعث بهبود قطعي ديابت نمي شوند بلكه با روش هاي مختلف به كنترل غلظت قند خون كمك مي كنند. اگر با يك نوع قرص كنترل مطلوب قند خون حاصل نشد، ممكن است پزشك استفاده همزمان از دو نوع قرص را تجويز نمايد.
 اگر فرد ديابتي به علت يك عفونت شديد يا مشكل قلبي يا عمل جراحي، در بيمارستان بستري شود، ممكن است در طول دوران بستري به تزريق انسولين نياز پيدا كند. در اين صورت پزشك معالج ميزان انسولين لازم (كه جاگيزين قرص‏ها مي شود) را براي وي تجويز خواهد كرد.
اگر ديابت شما با مصرف قرص، كنترل نشود ممكن است پزشك به منظور ايجاد كنترل مطلوب، تزريق انسولين را براي شما شروع كند.
اگر بيمار شدم و اشتهايي براي خوردن غذا نداشتم، آيا بايد به مصرف قرص ادامه دهم؟ در صورتي كه مي توانيد غذا بخوريد حتماٌ مصرف قرص را ادامه دهيد. سعي كنيد در دوران بيماري غذاي معمولي مصرف نماييد و مايعات (بدون شيريني) زياد بخوريد. اگر به علت تهوع، استفراغ و... قادر به خوردن غذا نيستيد، به سرعت با پزشك خود تماس بگيريد.
 اگر نمي‏توانيد غذاي معمولي بخوريد، سعي كنيد به جاي آن سوپ، شير يا آب ميوه مصرف نماييد. در دوران بيماري با پزشك خود مشورت كنيد.
افت قند خون در بيماران ديابتي
 هنگام مصرف قرص هاي خوراكي يا دريافت انسولين، ممكن است كاهش قند خون (هيپوگليسمي) ايجاد شود. اگر چه علامت هاي كاهش قند خون از فردي به فرد ديگر متفاوت است، در هر فرد اين علامت ها مشخص مي باشد. به خاطر داشته باشيد كه بيماران بالاي 60 سال بيشتر در معرض خطر كاهش قند خون هستند.
 در هر حال مبتلا به ديابت بايد علامت هاي كاهش قند خون را به خاطر داشته باشد و پيش از افت شديد قند خون و شدت يافتن علائم، وارد عمل شود.
علل كاهش قند خون 0هيپوگليسمي» چيست؟
 عوامل زير مي‏توانند باعث كاهش قند خون شوند:
• فراموش كردن يا دير خوردن يك وعدة غذايي اصلي يا ميان وعده
• دريافت ناكافي مواد نشاسته اي در غذاهاي اصلي يا ميان وعده ها
• انجام ورزش بيش از حد معمول يا ورزش برنامه ريزي نشده
• افزايش ميزان مصرف قرص هاي خوراكي نظير گلي بن كلاميد
• بيماري كليوي يا كبدي كه به دليل كاهش دفع دارو، باعث افزايش غلظت آن در خون شده باشد.
• تداخل اثر ديگر داروهاي مصرفي بيمار با داروهاي ضد ديابت
بنابراين براي شروع يك داروي جديد، حتماٌ با پزشك خود مشورت كنيد.
علامت‏ها و نشانه‏هاي كاهش قند خون چيست؟
 زماني كه غلظت قند خون پايين تر از حد معمول (معمولاٌ كمتر از حدود 70 ميلي گرم در دسي‏ليتر) باشد، علامت هاي كاهش قند خون پديدار مي شوند.
علامت‏هاي هشدار دهنده افت قند خون عبارتند از:
• احساس ضعف و گرسنگي
• لرزش دست ها
• تعريق فراوان
• عصانيت و آشفتگي
• تپش قلب و نبض سريع
• گزگز و مورمور در اطراف دهان و انشگتان
• تاري ديد
علامت‏هاي ديگر:
• سردرد
• رنگ پريدگي
• تغيير خلق و خو
• كاهش تمركز و حواس و پيدايش توهمات ذهني
• تحريك پذيري
• گيجي و منگي
• اختلال تكلم
• دو بيني
• كاهش سطح هشياري
• تشنج
در مواقع كاهش قند خون چه بايد كرد؟ هنگام افت قند خون بايد از مواد قندي سريع الاثر مانند نصف ليوان آب ميوه، چند قطعه شيريني، 3 حبه قند يا آب نبات استفاده نمود. مقدار مصرف اين مواد در افراد مختلف متفاوت است اما بايد توجه داشت كه به دنبال مصرف مواد قندي زود اثر، مواد قندي طولاني اثر يا يك وعده غذايي كامل نيز مصرف شود. اين كار به منظور پيشگيري از كاهش دوبارة قند خون انجام مي‏گيرد. مواد قندي طولاني اثر شامل يك عدد ساندويج، يك عدد ميوه، بيسكويت يا يك وعده غذايي كامل است.
كاهش وزن چه كمكي خواهد كرد؟
 چاقي يك عامل تقريباٌ مشترك بين افراد ديابتي نوع 2 است. چاقي باعث مقاومت سلول ها نسبت به انسولين مي شود و در نتيجه بدن در تحمل مواد قندي دچار اختلال مي گردد. پس با كاهش وزن و رساندن آن به حد طبيعي، باعث كنترل بهتر قند خون شويد.

و بالاخره اينكه:
                                              به خاطر داشته باشيد كه بيشتر افرادي كه ديابت نوع 2 دارند و با قرص و رژيم غذايي قند
                                               خون را كنترل مي كنند، مي توانند بدون مشكل به زندگي خود ادامه دهند.